پاکستان – بەشی دووەم، ململانێی کەشمیر لەگەڵ هیندستان

82 Views

کەشمیر کە ناوی “بەهەشتی سەر زەوی”ە، دۆڵێکی 85806 مایلی چوارگۆشەیە لەنێوان هیمالایای بەفر داپۆشراو و زنجیرە چیاکانی کاراکۆرام.

کێشەی کەشمیر کۆنترین ناکۆکی نێودەوڵەتی چارەسەر نەکراوە، کێشەیەکی ئیقلیمی و ئایدیۆلۆژییە لەنێوان هیندستان و پاکستاندا کە چین ڕۆڵی سێیەم دەبینێت ، ئەم ململانێیە دوای دابەشکردنی نیمچە کیشوەری هیندی لە ئابی 1947 دەستی پێکرد، دوای ئەوەی هندستان بە زۆر ویلایەتی شازادەی جامو و کەشمیری گرتەوە.

دەستبەرداربوونەکە پێشێلی ئەو ڕێککەوتنانە بوو کە هەردوو موسڵمان و هیندوستان پەسەندیان کرد کە ئاماژەیان بەوە کرد کە ناوچە زۆرینە موسڵمانەکان بەشێک لە پاکستان پێکدەهێنن، لە کاتێکدا دەوڵەتانی دەسەڵاتداری هیندی بەشێک لە هیندستان پێکدەهێنن .

پێش دابەشکردن، کشمیر لەسەدا 87ی دانیشتوانی موسڵمانی هەبوو. ئەم ململانێیە زیاتر لە حەوت دەیەی خایاند و بووە هۆی سێ شەڕ لە نێوان دراوسێ ناوەکییەکانی هیندستان و پاکستان و چەندین شەڕ و پێکدادانی دیکە.

هندستان کۆنترۆڵی زیاتر لە 55٪ ی ناوچەکە دەکات کە بریتین لە جامۆ و دۆڵی کەشمیر و زۆربەی لاداک و سەیاشین گلاسیەر و 70٪ ی دانیشتوانەکەی،

پاکستان نزیکەی 35٪ ی ناوچە زەوییەکان کۆنترۆڵ دەکات، کە بریتین لە کشمیری ئازاد، گلگیت باڵتستان و بەشێک لە سیاشین، چین کۆنترۆڵی 10٪ ی پاشماوەی خاکەکە دەکات کە ناوچەی ئاکسای قین و زۆربەی کات ناوچە داگیرنەکراوەکانی کاراکۆرام دەگرێتەوە ،

دوای دابەشبوونی هیندستان و یاخیبوونیان لە ڕۆژئاوای کەشمیر لە دژی داگیرکارییەکانی هندستان، سوپای پاکستان و هۆزەکان ناوچەکانی کەشمیریان ڕزگارکرد کە ئێستا بەشێک لە پاکستان پێکدێن، شەڕی ئەنجامی نێوان هندستان و پاکستان بە ئاگربەستێکی نێوان نەتەوە یەکگرتووەکان بە درێژایی هێڵەکە کۆتایی هات و لە کۆتاییدا پێی دەوترێت هێڵی کۆنترۆڵ (LOC). تا ئەمڕۆش ئەمە هێڵی ئاگربەستە ، بڕیارنامەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە 21ی نیسانی 1948 و یازدە بڕیاری دیکەی نەتەوە یەکگرتووەکان دەرکرا، دوایین بڕیار لە مانگی کانوونی دووەمی 1957دا دەرکرا و تێیدا هاتووە کە “پێویستە چوونەژوورەوەی جامو و کەشمیر بۆ هیندستان یان پاکستان لەڕێگەی ڕیفراندۆمێکی ئازاد و دادپەروەرانەوە بکرێت”،سەرەڕای پەسەندکردنی ئەم بڕیارنامانەی نەتەوە یەکگرتووەکان، هندستان بەردەوامە لە ڕەتکردنەوەی بڕیاری داواکردنی ڕیفراندۆم و بێبەشکردنی هەشت ملیۆن کشمیری لە مافی چارەی خۆنووسین ئەمەش نائومێدییە بۆ کەشمیرییەکان بە ژن و منداڵەوە بەهۆی هیندستانەوە،چەند بزوتنەوەیەکی بەرگری لە کەشمیر دەرکەوتن کە دەیانەوێت بچنە پاڵ پاکستان ،ئەم بزووتنەوە ناوخۆییانە بۆ تێکۆشانی ئازادی دژی هێزە داگیرکەرەکان لە هیندستان لە ساڵی 1989دا ڕەهەندێکی بێ کۆنتڕۆڵی گرتە بەر،سەرەڕای هەبوونی بەهێزی سەربازی هیندستان، خەباتی خەڵکی کەشمیر زیاتر لە سێ دەیە درێژەی هەیە تا ئێستا.

ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان و چاودێرانی نێودەوڵەتی مافەکانی مرۆڤ ڕەخنەی توندیان لە حکومەتی هندستان گرت لە بەرامبەر پێشێلکارییە خراپەکانی مافی مرۆڤ و کوشتنی کەشمیرییەکان لە ڕووبەڕووبوونەوە خوێناوییەکان وهەرچەندە هندستان دەستگەیشتن بە چاودێرانی نەتەوە یەکگرتووەکان یان جەستەی مافی مرۆڤ ڕەتدەکاتەوە بۆ ئەوەی سەردانی جامو و کەشمیر بکەن بۆ ڕاستی دۆزینەوە ،لە مانگی ئابی 2019 حکومەتی هیندستان بە سەرۆکایەتی پارتی بەهاراتیا جاناتا (BJP) ماددەی 370 و 95ی دەستووری هیندستانی ڕەتکردەوە کە پێگەی تایبەتی بە ناوچەی جامو و کەشمیری داگیرکراوی هیندی بەخشی و هیچ موڵکێک لەلایەن هیچ لایەنێکی دەرەوە،

ئەم پلانە هاوچەشنی ئەو پلانە گیراوە کە بۆ داڕشتنەوەی دانیشتوانی سەر زەوی و گۆڕینی بنکەی دیمۆگرافی بە جێگیرکردنی نا موسڵمانەکان دانراوە بۆ ئەوەی ناوچە جێناکۆکەکان بدرێتە قەوارەی هیندی ، دوای کەمکردنەوەی باری دەستووری جامو و کەشمیر، هندستان 200 یاسای بۆ دووبارە داڕشتنەوەی دۆخی داگیرکاری ناساند ولە یاسای نیشتەجێبووندا گۆڕانکارییەکی بەرچاو ڕووی داوە و زەمینە خۆش دەکات بۆ جێگیرکردنی زیاتر لە 2 ملیۆن کەس لە دەرەوەی پارێزگاکە بۆ گۆڕینی زۆرینەی دانیشتوان بۆ هیندۆس ،لە ساڵی 2014ەوە حکومەتی بی جەیەپە ڕەتی کردەوە کە چ لەگەڵ پاکستان و چ لەگەڵ لایەنە کشمیرییەکان کە تێدەکۆشن بۆ جیاکردنەوەی جامو و کەشمیر لە ستەمی هیندی، گفتوگۆ بکات .

لە ڕابردوودا هەموو دانوستانە دووقۆڵییەکانی نێوان هندستان و پاکستان لەسەر کێشە دیارەکانی کەشمیر شکستی هێناوە لە بەدەستهێنانی هیچ ئەنجامێکی مانادار ،لە ساڵی 2007دا موشەڕەفی سەرۆکی پاکستان و مەنمۆهان سینگ سەرۆک وەزیرانی هیندستان نزیک بوونەوە، دوای چەندین ساڵ لە دیبلۆماسیەتی شاراوە ،ڕێککەوتنێکی ئاشتی لەسەر دۆخی کەشمیر بەفەرمی کراوە، بەڵام نائارامی پارێزەران لەپاکستان و لاوازبوونی حکومەت ئەو ڕێککەوتنەی پەکخستوە .

سەرۆکە یەک لەدوای یەکەکانی ئەمەریکا کشمیریان بە خاڵێکی مەترسیداری نێوان دوو هێزی ناوەکی لە باشووری ئاسیا ڕاگەیاند و تەنانەت میانگیری لایەنی سێیەمیان پێشکەش کردووە، بەڵام هیندستان هەر دەستێوەردانێکی لایەنی سێیەم ڕەتدەکاتەوە،

ڕوبەروبونەوەی هیند و چین لە لاداک لە ساڵی 2020 وە هەروەها دەرئەنجامی هەڵوەشانەوەی پێگەی تایبەتی هیندستانی جامو و کەشمیر بوو،چین زیاتر لە 900 کیلۆمەتر چوارگۆشەی خاکی هیندی گرتوە

ئەمە چین لە شوێنی خۆی دانا بۆ هەراسانکردنی بنکەکانی سوپای هیندی لە سیاچن گلاسیەر و لابردنی هەر هەڕەشەیەک بۆ سەر گلگیت بالتستان. هەروەها بژاردەیەکی ستراتیژی بەپاکستان بەخشیوە، ناکۆکی نێوان هندستان و چین زیاتر تیشکی خستە سەر ناکۆکی نێودەوڵەتی و فشارەکانی سەر هیندستان نوێکردەوە بۆ چارەسەرکردنی ئەو ناکۆکیە لەمێژە ، لێکچوونێکی زۆر هەیە لە نێوان ناکۆکییەکانی کەشمیر و فەلەستیندا هەردووکیان لە کۆنترین بڕیارنامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکانن کە داوای مافی چارەی خۆنووسینی ئەو خەڵکە دەکەن کە لە لایەن وڵاتانی دراوسێوە داگیرکراون، کە قوربانی خەڵکی بێتاوانن ،هەردوو هیندستان و ئیسرائیل سیاسەتی هێزی برووت و هەموارکردنەوەی دەستووری پەیڕەو دەکەن بۆ دەستبەسەرداگرتنی زەوی و نیشتەجێکردنی نایاسایی بۆ گۆڕینی تایبەتمەندیە دیمۆگرافییەکان. لە هەردوو وڵاتی فەلەستین و کەشمیر، نەوەی سێیەم ئێستا تەڤگەری ئازادی لە دژی هێزە داگیرکەرەکان پێکدێنێت پێکەوە ئەم دوو ململانێیە بۆ نەتەوەیی ئیسلامی کێشە هەڵپەسێردراوەکان دەمێننەوە..

بی شرۆڤه

زانیاری بەردەنگ

info@thualfuqar.com

نامەیەکمان بۆ بنووسە

    سەنتەری زولفكه ر بۆ دیراسی ستراتیجی و توێژینەوە و مافەکانی مرۆڤ ، دەزگای توێژینەوەی ئەهلی سەربەخۆیە و مامەڵە لەگەڵ کاروباری گشتی لە عێراق و کاریگەرییەکانی ژینگەی هەرێمی و جیهانی لەسەر دەکات