ململانێی نێوان واقیعی تراژیدی و ئایندەی نادیار

285 Views

موسڵ سەنتەری پارێزگای نەینەوایە و دووەم شاری هەرە پۆپیلە لە عێراق لە دوای بەغدا، ژمارەی دانیشتوانی نزیکەی سێ ملیۆن و نیو کەس دەبێت، نزیکەی 465 کم لە بەغداوە دوورە، بە بازرگانیکردن لەگەڵ وڵاتانی دراوسێی وەک سوریا و تورکیا بەناوبانگە.

ئەوەی لێرەدا گرنگە دەوڵەتی عێراقی هاوچەرخ نەدەبوو و نەدەدامەزرا لەسەرەتای بیستەکان
ئەگەر بۆ بەپاشکۆیکردنی موسڵ بەعێراقەوە نەبا . کە لە جەنگی جیهانی یەکەمەوە تا ئێستا وەک بابەتی سەرنجڕاکێشانی توند لەنێوان بەریتانیا و فەرەنسادا ماوەتەوە و له نێوان ده سه ڵاتداره کانی فه ره نسا و تورکیا که تا ساڵی 1926 موسڵیان جێنه هێشت بوو دوای مۆرکردنی ڕێککه وتننامه ی ئه نقه ره.

موسڵ بە یەکێک لە ناوەندەکانی بەرهەمهێنان و هەناردەی نەوت ناسراوە
لە نیوەی یەکەمی سەدەی ڕابردووەوە دوو کێڵگەی نەوتی (عهین زالە) و بەتما-ی دۆزیەوە
و کێڵگەی نەوتی یووی تریش لە دەشتی موسڵ دا هەیە،
کشتوکاڵ هەروەها پاش پەرەسەندنی پڕۆژەی ئاودێریی هاوچەرخ و دروستکردنی بەنداوی موسڵ ” بەنداوی سەدام ” ی باکوری شارەکە لە ساڵی 1984 دا گەشایەوە و فراوان بوو بە گەورەترین بەرهەمهێنەر و هەناردەکەری دانەوێڵە و لێگوم و سەوزە دادەندرێت
و تا موسڵ بە پاکوخاوێنی و کاغەز و ڕێکخستنەکەی ناسراوە ،دانیشتووانەکەی بە هەستێکی بەرزی نیشتیمانپەروەری و مەزهەب و تیرەی جیاواز و بێ جیاوازی دیاری دەکرێت، زۆربەی گەنجەکانی لە ناو سوپادا خۆبەخشانە و بە دیسپلین و خۆتەرخانکردن لە خزمەتی وڵات ناسراون و سەرباز و ئەفسەر و سەرکردەکانیان ڕۆڵێکی دیار و کاریگەری نەتەوەییان هەبووە لە شەڕی عێراق و ئێراندا،
موسڵ بوو و هێشتا شوبهاندنی کۆمەلگایەکی پارێزگارە ، دانیشتوانەکەی لە داب و نەریت و داب و نەریتی عەرەبی ڕەسەن و ڕەوشت و سیفاتی باش دەپارێزن .

لە هاوینی ساڵی 2014 دا داعش دەستی بەسەر شاری موسڵدا گرت و شارەکەی لە “کەمینەکانی” چۆڵ کرد، سیاسەتی کوشتن و ئاوارەکردن و زەوتکردنی موڵک و ماڵ و کۆیلەکردن و دەستدرێژیکردنە سەر ژنانیشی گرتەبەر ، ئەم ڕێکخراوە لە دەستی کرد بە ڕووخاندنی چەندین ماڵی خواپەرستی و مەزارگەی پێغەمبەران و قەشەکان، لەوانە مەزارگەی ناسراو بە پێغەمبەر یونس لە کۆتایی سەردەمی عەباسیەوە ، جێی ئاماژەیە شاری موسڵ لە باکووری عێراق هەڵگری شوێن و قورساییەکی ستراتیژی و ڕەهەندێکی جیۆپۆلتیکی گرنگە ، بەتایبەتی شوبهاندن بەو هاوسەنگیانەی کە لە ژینگە نزیک و ناوەندەکەی لە ڕووی ستراتیژی ئێرانی و تورکی و هەروەها نێودەوڵەتیەوە ڕوو دەدات .

دەربارەی چوونە ناو شارەکەی داعش لە ساڵی 2014ەوە ئەو رێکخراوە میراتی کلتوری و تەلارسازی موسڵی وێران و وێران کردووە دواتر قۆناغی دوای داعش دێت لە ساڵی 2017ەوە قوڵکردنەوەی ئەم وێرانکارییە لەسەر دەستی هێزە سیاسی و ئیداری و قەوارە چەکدارە بەهێزەکان کە ئەم جارە شەرعییەتی حکومەتیان هەیە.

شارەکە شاهیدی ئەو هەوڵانە بووە کە بۆ “بەسەربازیکردن” بۆ شکستپێهێنانی داعش و دزەکردنی هەندێک کارو ئەرکی ناسەربازی بەنایاسایی دەستیپێکرد بۆ تێپەڕاندنی بەرژەوەندی قەوارەو لایەنە چەکدارەکان بەهەماهەنگی لەگەڵ هەوڵی ئیداری ناوخۆیی کە بەشەرعییەتی ڕاستەوخۆی هێزە گەندەڵە گەورەکان لەبەغدا بەهێزکراوە ، کەئەم هێزانە گەندەڵییان تێدا کردو وێرانکردنی ئەم شارەیان قوڵکردەوە دوای ئەوەی نزیکەی 90 ٪ ی ژێرخانی ئابورییەکەی لەکاتی ڕزگارکردنیدا لەداعش لەناوبرا ، جگە لە زیانەکانی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، وەک تێکچوونی “پرد، نەخۆشخانە، زانکۆ، خوێندنگە، هێڵەکانی کارەبا، پاڵاوگەی نەوت و گاز، پاڵاوتن و ڕوەک و ڕێگا و شەقامە سەرەکییەکان” بەشێکی زۆری گەڕەکە نیشتەجێبوونەکانی شارەکە لە کاتی ڕزگارکردنی لەلایەن داعش و بۆردومانی ئاسمانیوێران کران ، کاریگەری وێرانکاری و وێرانکارییەکان هێشتا بوونیان هەیە، بەتایبەت لە بەشی ڕاستی شارەکەدا کە بە شاری کۆن ناسراوە،
کە لە ساڵی 2017 و 2018 دا لەلایەن ئیدارەی مەدەنی ناوخۆوە بە هەماهەنگی لەگەڵ چەند هێزێکی خاوەن چەک هەڵگری چەک لە دەرەوەی شارەوە، هەروەها شێواندنی داهات و خاوەندارێتی کەلەپووری و گۆڕینی وەقف و ناسنامەی ئاینی خۆی بە قازانجی ئەو هێزانەی کە چەکی هەڵگرتوون نەک سەر بە شارەکە.

سەرەڕای جیاوازی مێژوویی، نەتەوەیی، دیمۆگرافی و ئایینی، موسڵ لە رووی دەروونی، بیرۆکراتی، ئیداری و پیشەیییەوە لە بەغدا دوور کەوتەوە، بە تایبەتی لە دوای ساڵی 2003 و دەرکەوتنی قەوارەی تایفی و خێڵەکی و دینی و مەزهەبی ، بۆیە شاری موسڵ بەتایبەتی نامۆ بووە بەشێوازی نوێی دەسەڵاتخوازی و خەڵکەکەی نەیتوانیووە ئەم وەرچەرخانە بەرەو شوناسە لاوەکییەکان هەڵمژێت ، کە موسڵ بەشێواندنی ناسنامەی دەوڵەتی ناوەندی دادەنێت ، هەرچەندە زۆرینەی دانیشتوانی موسڵ عەرەبی سوننەن بەڵام ئەوەندەی گوزارشتی لەخۆیان کردووە وەک شارێکی تائیفەگەری یان خێڵەکی سوننە ئەوەندەی گوزارشتی لەخۆی کردووە وەک شارێکی پیشەیی مەدەنی تەنانەت کاتێک پێویستی بەم ناونیشانە هەبوو لە کاتێکدا زۆربەی سیاسەتمەدارانی عێراق لەسەر بنەمای مەزهەب و بەرژەوەندی مەزهەب و نەتەوە ڕوولە پارێزگاکانی خۆیان دەکرد .

خەڵکی موسڵ ڕەفتاری شارستانی و شارستانی خۆیان تا ساڵی 2003 لە ڕێگەی تێکەڵکردن و بەشداری ڕاستەوخۆ لە بنیاتنان و گەشەپێدانی دەزگاکانی دەوڵەت دا دەرببڕیت بەبێ ئەوەی بەرژەوەندی ڕاستەوخۆیان هەبێت لە تێکەڵکردنی پێشکەوتووی ئەو دامەزراوانەی دەسەڵاتدارە یەک لەدوای یەکەکان کە لە قۆناغی جیاوازدا حوکمی وڵاتیان دەکرد .
ئەمەش تایبەتمەندییەکی گەورەی بۆ موسڵ و دانیشتوانە شارستانییەکەی لە یارمەتیدانی عێراق و بنیاتنانی سوپا و دامەزراوە پەروەردەیی و دامەزراوە خزمەتگوزارییە گشتییەکانی ناسیاسی دروست کردووە .

دوای ڕووخانی دەوڵەتی ئیسلامی لە موسڵ، لە ساڵی 2017دا سوودە سەربازییەکانی نوێی نەخشەی هێزە سەربازییەکانی عێراق چەندین دەرەنجامی بەسەر خاکی موسڵدا سەپاند کە سەرۆکی ئەو کارە ش چوونە ناو کۆمەڵێک لە دەستە چەکدارەکان بوو کە زۆربەیان ئەم ئامادەبوونەیان ئیستغلال کرد بۆ بەدەستهێنانی سیاسی لەسەر زەوی و لە داهاتووشدا و هەروەها بەرەبەربەرکردنی هەندێک وەبەرهێنان و داخستنی ئەو ڕێگە نێودەوڵەتیانەی کە موسڵ بە چەندین بیانووەوە پێکەوە دەبەستنەوە لەوانە پاراستنی هەندێک مەزاری ئایینی لە موسڵ ، و یەکێکی دیکەشپەیوەندی بە جێگیرکردنی کۆڵەکەکانی سەقامگیری و ئارامی شارەکەوە هەیە بۆ ئەوەی دڵنیابێت لەوەی داعش نەگەڕێتەوە .

لەگەڵ ئەوەشدا هەموو ئەمانە تەنیا پێشەکییەک بوو بۆ دەستپێکردنی چەندین چالاکی ئابووری لە ناوخۆی موسڵ لە غیابی کۆنترۆڵی سیاسی و پەرلەمانی و نەبوونی دەسەڵاتی خودی حکومەتی ناوەندی ” دەسەڵاتی بەغدا ” کە زامنکردنی پرۆسەی ئاوەدانکردنەوەیەکی دادپەروەرانەیە وەک خەڵکی شارەکە بە تەماشی دەکەن .
ڕەنگە بتوانین ڕاستەوخۆ ئاماژە بە ژمارەیەک چالاکی ئابووری تۆڕی بکەین کە لە موسڵ پەرەی پێدراوە ، ئەم چالاکییانە یارمەتی فراکسیۆنە چەکدارەکانیان دا و توانای خۆدارایی و دەستبەرداربوون لە سەرکردایەتیخۆیان لە بەغدا پێ بەخشی ، بۆیە لە سیستەمی کۆنترۆڵی سەربازی دەرچوون و چیتر بایەخ بە وەرگرتنی فەرمان لە کەس نادات .
دیارەترین لایەنەکانی گەندەڵی ئەو هێزە چەکدارانە دەتوانن ئەمانە بن:

1- گەندەڵی زەوی:
کۆنترۆڵی زۆرێک لە ناوچە گەورەکان و ڕێگا ستراتیژیەکانی شارەکە بوو
وە ئاماژەکردن بە فایلەکانی ئاوەدانکردنەوە بۆ بەرپرسانی گەندەڵ و بەهێزەکان و کە هاووڵاتی واقیعی کارکردنی خۆی لەسەر زەوی نەدەبینی.

2-بەقاچاخبردنی نەوت:
بەشێک لە قەوارە سەربازییەکانی بەشدار لە ئازادکردنی شارەکە، بە هەماهەنگی لەگەڵ گروپە چەکدارە خۆجێیەکان کە لەو ناوچانەدا دروست بوون، کە بە “حەشدی خێڵ” ناسراون، توانییان کۆنترۆڵی زیاتر لە 73 کێڵگەی نەوتی کێڵگەکانی باشور و ڕۆژئاوای موسڵ بکەن
بەڵام ئەم گروپە چەکدارانە تەنها بەرەیەکە بۆ ئەنجامدانی پرۆسەی گەورەی قاچاخکەر کە بەناوی خۆیان ئەنجام دراوە تەنها بۆ بەرژەوەندی کەسایەتين بەهێزی دەرەوەی شاركه
نەوتی قاچاخ بە زیاتر لە 100 بۆ 150 لۆری مەزەندە دەکرێت لە ڕۆژێکدا ، کە تاکە بارهەڵگرێک دەتوانێت 36 هەزار لیتر نەوت هەڵگربێت.
و هر وها باس لەکۆنترۆڵکردنی گواستنەوەی ئەو مامەڵەیە و ئەو کۆمیسیۆنانە بکرێت کە ئەو قەوارە سەرلێشیانە وەریدەگرێت وەک دەڵاڵی ڕێگەوبانە کە دڵنیای ئەوە دەدەن کە ئەو بارهەڵگرانە خۆیان بگەێننە ئەو شوێنانەی کە بۆی دەڕۆن چ لە موسڵ و چ لە بەغدا و چ لە دەرەوەی عێراق بۆ سوریا .

2- ئابوری رێگای “کۆنترۆڵکردنەوەی راڕەوە نێودەوڵەتییەکان کە بەرەو موسڵ پێشڕەوی دەکەن”:
موسڵ بە پێنج پارێزگای سەرەکی گەمارۆ دراوە: دهۆک بەرەو باکوری ڕۆژئاوا، هەولێر لە باکوری ڕۆژهەڵات، کەرکوک لە ڕۆژهەڵات، سەلاح الدین لە باشوور، پارێزگای ئەنبار بۆ باشوری ڕۆژئاوا، هەروەها خاوەنی سنوری وشکانی زیاتر لە 320 کم لەگەڵ لایەنی سوریا
ڕاڕەوەیەکی تەسک دەکەوێتە ناو ناوچە جێناکۆکەکانی هەرێمی کوردستان لە گوندی فیش خاپور موسڵ بە تورکیاوە دەبەستێتەوە بەڵام ئێستا لەژێر دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان دایە ، ئەو قازانجە نزیکەیی مانگانە بەهۆی ” ئابوری ڕێگا ” نایاساییەوە بە زیاتر لە 15 ملیۆن دۆلار بۆ 20 ملیۆن دۆلار خەمڵێنراوە کە وەک کۆمیسیۆنی نەقدی ڕاستەوخۆ لەلایەن خاوەن کۆمپانیاو بارهەڵگرەکانەوە دەدرێت بۆ ئەو ڕێگە نێودەوڵەتیانەی کە بەرەو موسڵ پێشڕەوی دەکەن ، ئەمەش بارودۆخی سەختی وەبەرهێنان و ئاوەدانکردنەوە ڕووندەکاتەوە چونکە موسڵ بەهۆی ئەو کارانەوە بۆتە کەشی نەشیاوی کارکردن .

3- فرۆشتنی ” السكراب ”
یان ئەو پاشەڵانەی پێی دەوترێت ئاسن و کانزا لە خانووە وێرانبووەکان و ژێرخانەکان:
هەفتەکانی یەکەم دوای ئازادکردنی موسڵ لە داعش چالاکییە بەرفراوانەکانی کۆمپانیا تایبەتەکانی بینی کە دوای ئازادکردنی چوونە ناو موسڵەوە، ناڕاستەوخۆ پەیوەندی بە سەرکردەی هەندێک گروپی چەکدارەوە هەیە کە لە موسڵ شەڕیان کردووە و دواتر کۆمپانیا یان دامەزراند و ناوی لاوەکیان بۆ کار و وەبەرهێنان دامەزراند ئەم کۆمپانیایانە ، چونکە زۆربەی کۆمپانیاکان خەڵکی دەرەوەی شاری موسڵن ، و ڕەزامەندییان لە پارێزگاری پێشووی نەینەوا (نوفل العاكوب) وەرگیراوە کە بە دەیان تۆمەتی گەندەڵی تۆمەتبارکراوە و لەگەڵ چەند بەڕێوەبەرێکی ئیدارە کانی هاوپەیمانانی ناوخۆ هەماهەنگی کردووە بۆ گواستنەوەی گرێبەستەکان بۆ لابردنی پاشەڕۆ و ئاسن و شەکر لە شاری موسڵ.

سەرنجی کۆتایی خوێندنی ئەمڕۆمان تێڕوانینی ئێران و تورکیایە بۆ موسڵ لە ئێستا و داهاتوودا:
موسڵی وەک لینکێکی ئاڵۆز لە ستراتیژی خۆی لەسەر عێراق ئەوە هەرێمێکی زۆر سەختە بۆ درێژکردنەوەی نسێکتەری ئێرانی لە دوای ساڵی 2003 ، ئەمەش پەیوەندی بە میراتی مێژوویی شارەکەوە هەیە و کلتوری سیاسی تێدا زاڵە و سروشتێکە بە کەلەپووری ناسیونالیزمی عەرەبەوە بەستراوەتەوە بە بینینێکی پتەوەوە بەرامبەر بە پرسی نەتەوەیی، لەوانەش دژایەتی دەستێوەردانی دەرەکی، لە پێش هەموو شتێکدا دەستێوەردانی ئێران.

تورکیا پێی وایە بەرژەوەندی مێژوویی هەیە لەوەی کە پێشتر پارێزگای موسڵ بوو کە ناوچەی ئێستای کوردستانی (هەولێر و دهۆک و سلێمانی) و هەروەها کەرکوک و موسڵی لەخۆ وەبوو ، پێدەچێت ئەم باوەڕە بە نزیکەیی لە نێو بازنەی خەونە تورکییە ناوچەییەکان بکەوێت ، چونکە تورکیا تا ڕادەیەک لە موسڵ دوور ماوەتەوە و ئەو گۆڕاوانەی کە خۆی شایەت بووە ، ئێران بە کردەوە لە پارێزگاکانی کە پارێزگاکانی موسڵ (عوسمانی) پێکیان دەهیات، بە شێوەیەکی راستی ئاسایش و کاریگەری ئابووری بەهێزی بەدەستهێنا لە لایەکەی دیکەش تورکیا سەرقاڵ بووە بە و هەڕەشانەی کە لە پارێزگای نەینەواوە هەڵدێت، لە پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) کە لە دوای وەدەرنەکردنەوەی داعش لە شەنگال لە ڕۆژئاوای موسڵ، ئەو بنکەیە بۆ خۆی جێ دەگرێت .
لە ساڵی 2003 ەوە، ستراتیژی تورکیا بەرامبەر موسڵ بە شێوەیەکی بەرچاو تێکچوە، بەو هۆیەنەینەوا وە مەترسی دروست بووە، نەک خاڵێکی کۆبوونەوەی کلتوری و کلتوری لەگەڵ عێراق بە گشتی.

لە دەرەنجامدا ، ئەمە چاوخشاندنێکی سادە بوو بە واقیعی یەکێک لە گرنگترین پارێزگاکانی عێراق لە جەرگەی ململانێی بەردەوام لە وڵاتدا کە بە قەیرانێکی ئابووری و سیاسی توند نوێنەرایەتی دەکرێت وە داهاتویەکی نادیار و نادیار
موسڵ هەمیشە چاوەڕوانی هیوای نوێیە ، چونکە قوربانی شکستێکی گەورەی عێراق کە وەک شارێکی سەرەکی لەخۆناگرێت دوای هێرشی مەدەنی و دیمۆگرافی بۆ سەر بەغداد و بەسرە .
ئێستا ئەو پرسیارە ماوە کە ئایا حکومەت سەرکەوتوو دەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ فایلی موسڵ بەشێوەیەکی پرۆفیشناڵ انە و بە خواستێکی ڕاستەقینە بۆ چاکسازی، ئایا حکومەت سەرکەوتوو بووە لە مامەڵەکردن لەگەڵ چەندین فایلی هاوشێوە لە وڵاتدا؟

بەدوادا….

بی شرۆڤه

زانیاری بەردەنگ

info@thualfuqar.com

نامەیەکمان بۆ بنووسە

    سەنتەری زولفكه ر بۆ دیراسی ستراتیجی و توێژینەوە و مافەکانی مرۆڤ ، دەزگای توێژینەوەی ئەهلی سەربەخۆیە و مامەڵە لەگەڵ کاروباری گشتی لە عێراق و کاریگەرییەکانی ژینگەی هەرێمی و جیهانی لەسەر دەکات