کورد و عێراق…

240 Views

کوردەکان ، گروپێکی نەتەوەیین ، لە هەرێمەکانی باکور و باکوری ڕۆژهەڵاتی عێراق دەژین ، باکوری ڕۆژئاوای ئێران و باشوری ڕۆژئاوای تورکیا و باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا ، ژمارەیان نزیکەی 30 ملیۆن کەس دەبێت ، کە زۆرینەیان موسڵمانی سوننەن و چوارەم گەورەترین گروپی نەتەوەیین لە ناوچەکەدا و دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان نەبوو ، دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی یەکەم کۆمەڵێک کورد دەستیان کرد بە بیرکردنەوە لە پێکهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆ و لە پەیماننامەی سیڤەردا 1920 دەرکێکی ڕۆژئاوایی بە دەوڵەتی کوردییەوە هەبوو کە دابینکردنی بابەتی دەوڵەتی کوردی ە بۆ ڕەزامەندی کۆمەڵەی نەتەوەکان مادەی 64 ی پەیماننامەکە بۆ کوردەکانی دانیشتووی پارێزگای موسڵ دابین دەکات بۆ ئەوەی لە ئایندەدا هەڵبژاردن بۆ بەشداری لە کوردستانێکی سەربەخۆدا بکەن .
دوای سێ ساڵ ئەم هیوایانە بە پەیمانی لۆزان کۆتایی هات کە سنوورەکانی ئێستای دەوڵەتی تورکیای دامەزراند کە ڕێگەی بە دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی نەدا .

1- ناوچە کوردییەکانی ئامادەبوون
نزیکەی 7 ملیۆن کورد لە عێراقدا هەن کە زۆربەیان سوننەمەزهەبن ، بەسەر پارێزگاکانی خوارەوەی هەولێر ، سلێمانی ، دهۆک ، هەڵەبجە و ناوچەکانی کەرکوک ، دیالە و نەینەوادا بڵاوبوونەتەوە .

2- بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد دەرکەوتن:
• پارتی دیموکراتی کوردستان : ئەو حزبە لەساڵی 1946 دا بە سەرۆکایەتی مەلا مستەفای بارزانی دامەزراوە و پشتی بە پێکهاتەکەی بەستووە لەسەر خێڵی بارزانی و هاوپەیمانی عەشیرەتی ،و بنکە کە لە هەولێر و دهوک وەک قەڵاکانی خۆی دامەزراوە، و لە هەموو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی چەکداریلەگەڵ حکومەت لە بەغدا لە سەرەتای دامەزراندنییەوە ڕۆڵی پێشەنگی هەبووە، و ئێستا بە سەرۆکایەتی مەسعود بارزانییە و خواستی پارتی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی ناشارێتەوە سەرەڕای ئەوەی بەشێک بوون لە فیدراڵیزمی عێراقی لەگەڵ دەسەڵاتی نیمچە سەربەخۆ و چێژ وەرگرتن لە پەیوەندی بەهێز لەگەڵ ئەمریکا و ئەوروپا و تورکیا، بەڵام پەیوەندی باشی نییە لەگەڵ ئێران .

• یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانى: ئەو حزبە لە ساڵی 1975 بە سەرکردایەتی جەلال تاڵەبانی دامەزراوە دوای پاشگەزبوونەوەی لە پارتی دیموکراتی کوردستان و لە نێو کادیرانی دا بە مەیلی لیبراڵی، زانی کە ڕێبەرەکەی شیوعییەکی پێشووە و لە سلێمانی دامەزراوە و پەیوەندیەکی باشیان لەگەڵ ئێران هەیە و سەرەڕای ناکۆکی یەکی زۆر لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان کە بە چەند رووبەڕووبوونەوەیەکی چەکداری خاڵبەندی بۆ کراوە ، بەڵام ئەو دوو حزبە لەسەر سیاسەتی کورد لەگەڵ حکومەتی ناوەندی لە بەغدا ڕێککەوتن و سەرکەوتوو بوون لە یەکخستنەوەی ئیدارەی حکومەتی هەرێم.

• حیزبی زەحمەتکێشانی کوردستان: ئەو حیزبی چەپە بە سەرکردایەتی کادێر عەزیز و پەیوەندییەکی نایابی بە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانى وە هەیە و هاوپەیمانێتیەکانیان لە دوای هەڵبژاردنەکانی 1992 ی هەرێم و لە ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییەکانی کە لە ناوچەکەدا ڕوویان داوە ، ڕوون و ئاشکرا بووە .

• حزبی یەکگرتووی ئیسلامی: ئەم پارتە لە ساڵی 1992 لە لایەن شێخ سەلاحەدین محەمەد دامەزراوە و بە نوێنەری ئایدۆلۆژیای بزوتنەوەی ئیخوان موسلیمین دادەندرێت و پەیوەندی نزیکی لەگەڵ ئەو بزووتنەوەیە هەیە لە میسر و لەگەڵ ڕێکخراوی سیاسی نجم الدين أربكان لە تورکیا و حزبەکە شەڕی هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە عێراق کرد و 5 کورسی بەدەست هێنا.

• بزوتنەوەی ئیسلامی: ئەم بزوتنەوەیە لە دەیەی 80 دا لەلایەن مەلا عوسمانەوە دامەزراوە و سەرۆکایەتیەکەی مەلا عەلی و مەلا سدیق سەرۆکایەتی دەکات و بزوتنەوەکەش لە بزوتنەوەی ئیخوان موسلیمین نزیکە و لە مێژە گرنگترین بزووتنەوەی ئیسلامی کوردی بووە .

• ئەنسارئیسلام : یەکێکە لەتازەترین ڕێکخراوە سیاسییەکانی کورد و ساڵی 2001 دوای ،پاشگەزبوونەوەی لەبزووتنەوەی ئیسلامی دامەزراوەو، نازناوی تاڵیبانی کوردی لێنراوە ،و بەسەرکردایەتی شێخ فەتح کرێکار و نازناوەکەی ئەبوسید قوتب، و چەندین ئۆپەراسیۆن لەدژی هێزەکانی ئەمریکا و حکومەتی هەرێم کراوە و بەڕێکخراوێکی تیرۆریستی پۆلێنکراوە.

3- شەڕەکان لەگەڵ حکومەتی ناوەندی:
شۆڕشی ئەیلوول ، پێکدادانێکی چەکدارییە کە لە نێوان 1961 – 1970 لە هەرێمی کوردستانی عێراق دا ڕوودا .
وەک هەوڵێک بۆ دامەزراندنی ئیدارەیەکی سەربەخۆی کوردی لە باکوری عێراق دەستی پێکرد . لە ماوەی دەیەی 1960 دا ئەم ڕاپەرینە پەرەی سەند بۆ ناو شەرێکی درێژ ، بەو هۆیەی کە دەسەڵاتی ناوخۆی عێراق شکستی هێنا لە دابەزوکردنەوەی شۆڕش .
لە کاتی شەڕەکەدا 80 ٪ ی سوپای عێراق لە شەڕی دژ بە کورد دا تێوەگلاوە . شەڕەکە بە سەرکەوتنی کورد لە ساڵی 1970 کۆتایی هات و لە ئەنجامدا لە نێوان 75 بۆ 105 هەزار قوربانی لێکەوتەوە ، زنجیرەیەک دانوستانی عێراق و کورد دوابەدوای ئەو شەڕەی بەدوای دا هات لە هەوڵێکدا بۆ چارەسەرکردنی ئەو ناکۆکییە ، دانوستانەکان بووە هۆی ئەوەی ساڵی 1970 ڕێککەوتنی ئۆتۆنۆمی عێراق و کورد بکرێت .

4- رێککەوتنی ئازار:
لە 11 ی ئازاری 1970 دا ڕێکەوتنلەنێوان حکومەتی عێراق و بزوتنەوەی کورد بە سەرکردایەتی مەلا مستەفابارزانی ئیمزا کرا .
شەڕ و ناکۆکی نێوان هەردوولا کۆتایی پێهاتی و حکومەتی عێراق دان بە مافە نەتەوەییەکانی کورددا ، بەڵام ئەم ڕێکەوتنە هەر زوو شکستی هێنا دوای چوار ساڵ لە ڕاگەیەندنەکەی ، لە پشت ئەم داڕوخانەوە چەندین فاکتەرن کە زۆر لە شرۆڤەکاران و چاودێران بۆ مەسەلەی کورد ڕوونیان کردۆتەوە .
شایانی باسە ئەم بەیاننامەیە نەک تەنیا بۆ کورد بەڵکو بۆ گەلی عێراق بە گشتی بردنەوەیەکی گەورە و بوێرانە بوو کە کۆتایی بەو شەڕانە هێنا کە نزیکەی 50 ساڵی بەردەوام بوو کۆتایی پێهێنا .

لەبارەی ئەو فاکتەرانەی کە لە ڕووخانی بەیاننامەکە دا بوون:

1- فشاری ئێران لەو ماوەیەدا، بەتایبەت دوای ڕاگەیاندنی رێککەوتنەکە، ئێران لەو کاتەدا مەلامستەفای بارزانی ئاگادار کردەوە کە ئەمە فێل و فێل بووە و بەدی نەهیێت ، بەردەوام بوو لە فشار خستنە سەر پارتی دیموکراتی کوردستان و هاندانەکەی بۆ دەسەڵاتی ناوەندی ، و کۆسپ خستنە بەردەم هەر نزیک بونەوەیەکی ئەو دوو حزبە بە هۆکاری پەیوەندی بە بەرژەوەندیەکانی ئەو کات ، پێویست بوو حیزب ئەگەر هەر چالاکییەکی سیاسی دوژمنکارانەی هەبووبێت ، کوردەکەی ڕادەست بکات .

2 – فشاری تورکیا کە زۆر هاوشێوەی ئەوەی ئێران لەو ماوەیەدا پراکتیزەی کرد ، کە لە دوای ڕاگەیاندنی ، تورکیا بە فەرمی ڕەتکردنەوەی ئەو ڕێککەوتنەی ڕاگەیاند و فشارەکانی بۆ سەر پارتی دیموکراتی کوردستان زیاد کرد و پاشان پاڵی بە تێکدانی ڕێکەوتنەکەوە بە هەموو ئەو ڕێگایانەی کە لەو کاتەدا لەبەردەستدان .

3 – سیستەمی ئەمنی لە دەسەڵاتی ناوەند و کوردی دژ بە مەرجەکانی ڕێکەوتننامەی 11 ی ئازار کاری دەکرد ، چونکە هەر لایەنێک لە هەل و دەرفەت لە دژی لایەنی بەرامبەر دەقۆزێتەوە و هەوڵی بەلارێدا بردنی دەدا . سەرکردایەتی بەعس ئەو لێدوانەی ئیمزاکردو بەدەرفەتی گونجاوی خۆی بینی بۆ خۆبەهێزکردن و چەسپاندنی کۆڵەکەکانی حکومەت لەکاتێکدا هەوڵی لاوازکردنی پارتی دێموکرات و سەرکردەکانی دەدا ، هاوکات پارتی دێموکراتی کوردستان ئەو لێدوانەی بەهەلێکی زێڕین بۆ چەسپاندنی مافی نەتەوەیی کورد لەکاتێکدا کە کار بۆ هاوکاری هەموو لایەنە نێودەوڵەتی و ئیقلیمییەکانی نەیاری حکومەتی بەعس دەکات ، بەهەلێکی زێڕینی دەزانن . کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان لەنێوان ڕکابەر و لایەنگرانی ئەو ڕێککەوتننامەیەدا دابەشکرا ، کە یەکێتی سۆڤیەت پشتیوانی تەواوی خۆی بۆ ئەو هەنگاوە ڕاگەیاندو بەریتانیاو ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا شوبهاندنی خۆیان لەو بەیاننامەیەدا ڕاگەیاند چونکە پێی وایە ئەمە دەبێتە هۆی بەهێزکردنی ڕژێمی حیزبی بەعس و سەلماندنی هێزی خۆی لەو کاتەدا و ئەوەی ڕەتکردنەوەی ڕێککەوتننامەکەی زیاتر کرد ڕاگەیاندنی بەنیشتمانیکردنی نەوت بوو لە ساڵی 1972 دا. شەڕی دووەمی کورد و عێراق هێرشی هێزە عێراقییەکانە دژی هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتی مەلا مستەفا بارزانی لە نێوان 1974 بۆ 1975 ، یەکێتی سۆڤیەت لەسەرەتای ساڵی 1974 دا هەوڵەکانی خۆی خستبووە کار بۆ ئەوەی ڕێگە لەشەڕی نوێ لەکوردستانی عێراق بگرێت .
ئەمەش لە ڕێگەی نێوانگیریی ئەوەوە بوو لە ناوچەکەدا ، یێڤگینی پریماکۆڤ کە لە بەیرووتی پایتەختی لوبنان نیشتەجێ بوو ، بەڵام هەوڵەکانی پریماکۆڤ هیچ ئەنجامێکی نەبوو بۆ ڕێگەگرتن لە شەڕی نێوان هەردوولا .

5- دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمی:
کورد لە کاتی شەڕی عێراق و ئێراندا لە نێوان دوو پارچەدا بوون ، بەشێک لە ڕیزەکانی حکومەتی ناوەندی لە بەغدا و بەشێک لەگەڵ ئێران تا شەڕی دووەمی کەنداو هات و کوردستان بوو بە ژێر دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمی لەگەڵ سنوورداربوونی پەیوەندی لەگەڵ ناوەند دا تەنیا چەند بابەتی دارایی و گرژبوونی پەیوەندی سیاسی لەگەڵ حکومەتی ناوەندیدا ، لەو ماوەیەدا پارتی دیموکراتی کوردستان بوونی خۆی لە پارێزگاکانی دهۆک و هەولێر دا و لای خۆی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان لە پارێزگای سلێمانی ، لەو ماوەیەدا لە ساڵی 1994 تا 1998 شەڕ لە نێوان ئەو دوو حزبەدا دروست بوو و بە واژۆکردنی ڕێککەوتننامەی ئاشتی ساڵی 1998 کە بە ڕێککەوتننامەی واشنتن ناسراوە کۆتایی بە شەڕی چەکداری نێوان هەردوولا هات .

6- کورد لە دوای ساڵی 2003:
دوای کۆتایی هاتنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی سەر زەوی لە عێراق ، کورد ئەوەی کە ڕەنگە پێی بلێن دامەزراوەی سیاسی پەرەی سەند هەردوو حیزب بۆیان دەرکەوت کە تا زیاتر لە مامەڵە لەگەڵ حکومەتی ناوەندی لە بەغدا پێگەی کورد لە حکومەتی ناوەندی و لە مامەڵەی نێودەوڵەتیدا زیاتر لە پێگەی هاوبەشدا پەیوەست بن کە پێشتر جیاوازیەکان بەلایەکدا دانرابوو و لایەنەکان لەسەر ئەوە ڕێککەون کە لاپەڕە کە لەسەر ناکۆکییەکان هەڵبکەن و کورد بەتوانا بکات کە ئەوەندەی بەشداری لەکێشانی نەخشەی سیاسی عێراق و هەرێمی کوردستان بکات و پەیوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانی بۆ هەرێم فراوان کرد کە بریتی بوو لەبڵاوکردنەوەی چەندین کونسوڵخانە لەچەندین ولات و بەولاوە چەندین وڵات کونسوڵخانەی بۆ کردنەوە لەهەرێم کوردستان ، هەرێم هاوپەیمانێتیەکانی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و دەوڵەتانی کەنداوی عەرەبی و ئەوروپاو بەهێز کردووە . کوردەکان توانییان ڕاگەیاندنێکی دەستووری عێراقی بەدەست بهێنن کە ڕێگەی پێدەدات کۆڵەکەکانی فیدراڵیی کورد جێگیر بکەن و ڕەشنووسی دەستووری کورد و هەڵبژاردنی ناوخۆیی بکەن ، جگە لەگەیشتنیان بۆ پۆستی سەرۆک کۆمار و وەزارەتی دەرەوەو جێگری سەرۆک وەزیران ، ئەمەش بووە هۆی زیادبوونی گرنگی پێکهاتەی کورد لەگۆرەپانی سیاسیی عێراقدا بەتایبەتی لەنێوان لایەنە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بەکاروباری عێراق .

مافی خۆنووسین:

هەرێمی کوردستان لە 25/9/2017 ڕیفراندۆمی جیابوونەوەی لە عێراق ئەنجامدا و هەر سێ پارێزگاکەی هەرێمی داپۆشی، هەروەها کێشەی کەرکوک و چەند ناوچەی کیدیکەی گرتەبەر و بەپێی ئەنجامی فەرمیی 92% دەنگدەران ڕازیبوون بە جیابوونەوە ، بەڵام حکومەتی فیدراڵی لە بەغدا ڕەتیکردەوە، کە ڕیفراندۆمەکە دان بنێت و چەندین ڕێکاری شیکردەوە بۆ پوچکردنەوەی ، زۆرێک لە چاودێران پێشبینیئەوەیان دەکرد کە ئەم ڕیفراندۆمە دەبێتە هۆی قەیران لەنێوان حکومەتی فیدراڵی و هەرێمی کوردستان، ئەوەش دوای ئەوەی دەسەڵاتدارانی هەرێم ڕەتیانکردەوە کە بگەڕێنەوە، حکومەتی بەغداش هەڵوێستی خۆی لەبەرامبەری پاراست ، ڕیفراندۆم ەکە پشتگیرییەکی ڕاستەقینەی لە ئەکتەرانی نێودەوڵەتی پێنەگەیشتووە وەک ئەوەی دەبێتە هۆی ناسەقامگیرکردنی ناوچەکە و زیان گەیاندن بە پرۆسەی سیاسی وڵات .

لە ئەنجامدا زۆرێک پێیان وایە کە کورد نموونەیەکی سەرکەوتووە لە بەدەستهێنانی مافەکانی بۆ گەڕانەوە بۆ مێژوو و ئازارەکانی لەگەڵ حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی ئەو وڵاتەدا ، لە کاتێکدا هەندێکی دیکە پێیان وایە کە مەسەلەکە تەنیا بە خواستی کورد سنووردار نییە ، بەڵکو خواستی هێزە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان کە ئەمەیان پێ بەخشیون و یارمەتییان داوە بۆ گەیشتن بەو پرسە لەهەردوو حاڵەتدا هەرێم لەبارودۆخێکی ئارام و سەقامگیردا دەژی ، بەجووڵەیەکی ڕاستەقینەی بیناسازی یی چەندین وەبەرهێنانی بیانی ڕائەکسێ ، لەکاتێکدا زۆربەی پارێزگاو شارەکانی عێراق لەهەموو ئاستەکاندا تووشی قەیرانی جۆراوجۆر بوون .

 

 

بی شرۆڤه

زانیاری بەردەنگ

info@thualfuqar.com

نامەیەکمان بۆ بنووسە

    سەنتەری زولفكه ر بۆ دیراسی ستراتیجی و توێژینەوە و مافەکانی مرۆڤ ، دەزگای توێژینەوەی ئەهلی سەربەخۆیە و مامەڵە لەگەڵ کاروباری گشتی لە عێراق و کاریگەرییەکانی ژینگەی هەرێمی و جیهانی لەسەر دەکات